میراثآری: زیورآلات ترکمن یکی از هنرهای شاخص و ریشهدار استان گلستان است که در ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ به شماره ۵۴۹ و با گستره استان گلستان در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسید. هنری که نسل به نسل در خانوادههای هنرمند ترکمن انتقالیافته و امروز نیز استادکارانی که سالها در کنار پیشکسوتان این رشته شاگردی کردهاند، برای حفظ اصالت و استمرار آن تلاش میکنند.
احمد آق، متولد سال ۱۳۴۹، یکی از همین هنرمندان است؛ هنرمندی که از حدود هفتسالگی با این حرفه آشنا شد و مسیر فعالیت خود را در کنار پدر و عمویش که هر دو از استادان زیورآلات ترکمن بودند آغاز کرد.
او با اشاره به بیش از ۴۰ سال فعالیت تخصصی خود در این رشته گفت: ورود من به زیورآلات ترکمن از کودکی و به واسطه پدر و عمویم شکل گرفت. استمرار این فعالیت در طول سالها موجب شد پنج گواهینامه مهر اصالت ملی برای آثارم دریافت کنم و همچنان بهصورت تخصصی در این رشته فعالیت داشته باشم.
بخش مهمی از زندگی هنری احمد آق با نام پدرش، زندهیاد استاد غلام آق معروف به «خانی تکه»، گرهخورده است؛ استادکاری که بیش از ۷۰ سال در زمینه تولید، توسعه، ترویج و آموزش زیورآلات ترکمن فعالیت کرد و از چهرههای شاخص و تأثیرگذار این هنر در استان گلستان بود.
احمد آق درباره آغاز فعالیت هنری پدرش بیان کرد: پدرم از دوران کودکی نزد عموی خود، اراز محمد، آموزش این هنر را آغاز کرد، اما پس از درگذشت او ناچار شد بخش زیادی از مسیر را با تجربه، آزمونوخطا و تلاش شخصی ادامه دهد. به همین دلیل میتوان گفت در بخش مهمی از دوران فعالیتش، خودش استاد خودش بود و با تجربه عملی توانست مهارتهایش را توسعه دهد.
استاد غلام آق در سال ۱۳۹۷ به دلیل نقش مؤثرش در حفظ و ترویج زیورآلات سنتی ترکمن در فهرست حاملان میراث ناملموس کشور ثبت شد و پلاک افتخار نیز بر سردر منزل این هنرمند نصب شد.
او در سال ۱۳۹۵ گواهینامه درجه یک هنری در رشته زیورآلات ترکمن را دریافت کرد و در طول دوران فعالیت خود در نمایشگاههای متعدد داخلی و خارجی حضور داشت و تقدیرنامههای متعددی دریافت کرد. انتخاب بهعنوان هنرمند نمونه سال به مناسبت روز جهانی صنایعدستی در سال ۱۳۸۳ و تجلیل بهعنوان استادکار شاخص و پیشکسوت رشته زیورآلات ترکمن و دریافت نشان ملی همای زرین در نخستین جشنواره بینالمللی صنایعدستی کشور در اصفهان نیز از دیگر افتخارات این هنرمند بود.
محصولات تولیدی استاد غلام آق نیز موفق به دریافت چندین مهر اصالت ملی و بینالمللی شد و او در کنار تولید آثار، شاگردان متعددی را به شیوه استاد و شاگردی آموزش داد تا دانش و مهارت این هنر در نسلهای بعد استمرار پیدا کند.
این هنرمند پیشکسوت در ۸۳ سالگی درگذشت، اما کارگاهی که بیش از ۶۰ سال محل تولید زیورآلات سنتی ترکمن بود، با فعالیت فرزندانش همچنان به مسیر خود ادامه داده است.
ادامه راه پدر، فراتر از یک فعالیت هنری
احمد آق درباره نخستین تجربههای خود در این هنر گفت: فعالیت را با ساخت نمونههای زنجیر سنتی آغاز کردم و در ادامه با آموزشهای عمویم که بهحق در حق من استادی کرد و بخش زیادی از دانستههایم را مدیون او هستم، روشها و مهارتهای مختلف ساخت زیورآلات ترکمن را تکمیل کردم.
او ادامه راه پدر را مسئولیتی فراتر از یک حرفه میداند و افزود: حضور و یادگیری در محضر پدر مسئولیت سنگینی بر دوش من گذاشته است، زیرا ادامه راه او برای من فقط یک فعالیت هنری نیست، بلکه نوعی ادای احترام به زحمات و میراثی است که از او به یادگار مانده است. احساس میکنم وظیفه دارم این هنر را با حفظ اصالت آن به نسلهای آینده منتقل کنم و اجازه ندهم این میراث فراموش شود.
این هنرمند صنایعدستی با بیان اینکه زیورآلات ترکمن را نمیتوان تنها بهعنوان یک وسیله زینتی تعریف کرد، گفت: این زیورآلات بخشی از هویت، پوشش و فرهنگ مردم ترکمن است و در برخی موارد حتی میتواند بیانگر جایگاه اجتماعی یا مرحلهای از زندگی فرد باشد.
او افزود: فرمها و نقوش مورد استفاده در زیورآلات ترکمن ریشه در باورها، فرهنگ، طبیعت و اعتقادات مردم این منطقه دارند و هر یک میتوانند مفهوم خاصی را منتقل کنند. برای نمونه، نقش شاخ قوچ یکی از نقوشی است که در سنت ترکمن نمادی از قدرت و باروری محسوب میشود.
اثر دستساز، روح و شناسنامه دارد
آق، اصالت، دستساز بودن، استفاده از روشهای سنتی و توجه به فرمها و نقوش بومی را از مهمترین ویژگیهای زیورآلات اصیل ترکمن برشمرد و بیان کرد: در آثار دستساز معمولاً ظرافتها و تفاوتهای جزئی ناشی از کار دست دیده میشود؛ رد ضربه چکش، جای قلم یا لحیم بخشی از همین ویژگیهاست، در حالی که تولیدات صنعتی اغلب یکنواخت هستند و بسیاری از جزئیات و ویژگیهای یک اثر دستساز را ندارند.
او تأکید کرد: یک زیور اصیل ترکمن که با دست هنرمند ساخته میشود، روح دارد. هر اثر ویژگی و شناسنامه خاص خودش را دارد و همین تفاوتهای ظریف نشاندهنده حضور و هنر سازنده در آن قطعه است.
این هنرمند زیورآلات ترکمن با اشاره به ثبت ملی این رشته در ۲۰ شهریور ۱۳۹۱ گفت: ثبت ملی موجب شد زیورآلات ترکمن بهعنوان بخشی از میراثفرهنگی کشور بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد و اهمیت حفاظت از این هنر و پاسداشت نام استادکاران و پیشکسوتان آن برجسته شود.
او افزود: معرفی گستردهتر این هنر به مردم، علاقهمندان و فعالان فرهنگی نیز میتواند زمینه حمایت بیشتر از هنرمندان فعال و شناساندن زیورآلات ترکمن در سطح ملی را فراهم کند.
احمد آق درباره تغییرات ایجادشده در محصولات این رشته طی سالهای اخیر نیز بیان کرد: برای هماهنگی بیشتر با سلیقه مخاطبان امروز و نیاز بازار، اندازه و ابعاد بخشی از زیورآلات ترکمن کوچکتر شده و هنرمندان به سمت تولید اکسسوریهایی رفتهاند که قابلیت استفاده روزمره بیشتری دارند.
او گفت: این تغییرات به معنای کنار گذاشتن نمونههای سنتی نیست و برای سفارشهای خاص همچنان آثار بزرگ و سنتی نیز تولید میشود. مهم این است که در کنار پاسخگویی به نیاز بازار، اصالت اثر و ویژگیهای اصلی زیورآلات ترکمن حفظ شود.
این هنرمند با اشاره به ظرفیت اقتصادی و گردشگری زیورآلات ترکمن گفت: زیورآلات ترکمن در صورت حمایت، معرفی و تبلیغات بیشتر، ظرفیت قابلتوجهی برای ایجاد اشتغال، توسعه بازار صنایعدستی و معرفی فرهنگ و هنر ترکمن در سطح ملی و حتی بینالمللی دارد.
آق، ایجاد ارتباط مستقیم میان استادکاران باتجربه و نسل جوان را یکی از مهمترین راههای تداوم این هنر دانست و گفت: آموزش عملی و برگزاری کارگاههای تخصصی میتواند زمینه انتقال تجربههایی را فراهم کند که طی سالهای طولانی به دست آمده و بخش مهمی از آن تنها از طریق کار عملی قابل انتقال است.
او ادامه داد: در کنار آموزش، حمایت از هنرمندان و مستندسازی شیوهها و فنون سنتی نیز میتواند به حفظ اصالت و استمرار زیورآلات ترکمن کمک کند. اگر این اقدامات و حمایتها انجام شود، آینده این هنر را امیدوارکننده میدانم.
این هنرمند صنایعدستی درباره نیازهای فعالان این رشته گفت: هنرمندان بیش از هر چیز به بیمه، تسهیلات مناسب و دسترسی به مواد اولیه باکیفیت و قیمت معقول نیاز دارند. در کنار این موارد، ایجاد بازار فروش پایدار و کمک به معرفی و بازاریابی محصولات برای ادامه فعالیت هنرمندان بسیار مهم است.
احمد آق در پایان نیز با اشاره به نقش مشترک مردم، گردشگران، مسئولان و رسانهها در حفظ این میراث گفت: از مردم و گردشگران انتظار دارم با خرید آثار اصیل و دستساز از هنرمندان حمایت کنند و ارزش واقعی این هنر را بشناسند. مسئولان و رسانهها نیز میتوانند با حمایت، معرفی بیشتر و فراهمکردن فرصتهای فروش کمک کنند تا این میراث ارزشمند حفظ شود و به نسلهای آینده انتقال پیدا کند.
انتهای پیام/
نظر شما